زمانی که درایوهای SSD وارد بازار شدند، تصور عمومی این بود که چون قطعه متحرکی ندارند (برخلاف هارد دیسکهای قدیمی HDD که دیسک و هد چرخان داشتند)، پس عمری طولانیتر دارند. اگرچه SSDها در برابر ضربه مقاومترند و سرعتشان دنیای کامپیوتر را دگرگون کرده است، اما یک حقیقت تلخ وجود دارد: آنها هم عمر محدودی دارند!
شخصا درایوهایی دارم که متعلق به یک دهه پیش هستند و هنوز مثل ساعت کار میکنند، اما درایوهای مدرن و گرانقیمتی را هم دیدهام که در کمتر از دو سال از کار افتادهاند. تفاوت در چیست؟ در نحوه رفتار ما با آنها. در داخل چیپهای SSD فرآیندهای فیزیکی و شیمیایی پیچیدهای رخ میدهد که اگر آنها را درک نکنید، ناخواسته عمر درایو خود را کوتاه میکنید. در این مقاله از وبلاگ پرشین تولز، 3 عادت مخرب و راهکارهای مقابله با آنها را بررسی میکنیم.
1- نوشتن بیرویه: دشمن سلولهای حافظه
نحوه کارکرد SSD و چگونگی از کار افتادن آن، کمی پیچیده و شاید برخلاف تصورات رایج باشد. برای درک این موضوع باید به داخل چیپهای حافظه سفر کنیم. درون هر SSD میلیاردها سلول حافظه وجود دارد. این سلولها با نگه داشتن یک بار الکتریکی ، دادهها را ذخیره میکنند.
- معماری تکبیتی (SLC): در مقاومترین نوع حافظه، هر سلول فقط یک بیت داده (صفر یا یک) نگه میدارد. اگر شارژ باشد یک و اگر نباشد صفر. این نوع حافظه عمری بسیار طولانی دارد اما فوقالعاده گران است و حجم کمی دارد.
- معماری چندبیتی (TLC/QLC): برای اینکه قیمت SSD ارزان شود و بتوانیم درایوهای 1 یا 2 ترابایتی بخریم، سازندگان مجبورند در هر سلول، بیتهای بیشتری (3 یا 4 بیت) ذخیره کنند.
هر بار که شما فایلی را روی SSD مینویسید یا پاک میکنید، ولتاژ الکتریکی وارد سلول میشود تا سطح شارژ آن را تغییر دهد. این تغییر مداوم ولتاژ، به مرور زمان به لایه عایق سلول آسیب میزند و آن را فرسوده میکند. در درایوهای ارزانقیمت امروزی (که اکثرا از نوع QLC هستند)، کنترلر باید تفاوتهای بسیار جزئی ولتاژ را تشخیص دهد تا بفهمد چه اطلاعاتی ذخیره شده است. وقتی سلول فرسوده شود، دیگر نمیتواند شارژ را دقیق نگه دارد و درایو میمیرد یا وارد حالت فقط خواندنی (Read-only) میشود.
عادت بد چیست؟ استفاده از SSDهای معمولی و ارزان (مبتنی بر فناوری QLC یا TLC) برای کارهایی که نوشتن مداوم دارند.
- مثال: اگر تدوینگر ویدیو هستید و از درایو اصلی ویندوز برای کش (Cache) نرمافزار پریمیر یا افتر افکت استفاده میکنید، دارید عمر آن را آتش میزنید.
- راهکار: برای کارهای سنگین (مثل رندرینگ، دانلودهای تورنت حجیم، یا دوربینهای مداربسته)، از یک SSD جانبی ارزان که برایتان حکم یک بار مصرف دارد استفاده کنید و درایو اصلی سیستم را برای نصب ویندوز و بازیها نگه دارید. بازیها پس از نصب، بیشتر خوانده میشوند تا نوشته، پس فشاری به عمر درایو (TBW) نمیآورند.
2- بیتوجهی به حرارت: قاتل خاموش
عامل دوم، دماست. شاید فکر کنید چون SSD مثل پردازنده فن ندارد، پس داغ نمیشود. این اشتباه بزرگی است. دماهای بالا دشمن خونی حافظههای NAND هستند. وقتی دما بالا میرود، الکترونها راحتتر از داخل سلولهای حافظه نشت میکنند (Leaking). انجام عملیات پاک کردن/نوشتن در دمای بالا، استهلاک لایه عایق را چندین برابر میکند.
تراتلینگ (Throttling) چیست؟ وقتی دمای SSD (مخصوصا مدلهای پرسرعت NVMe M.2) از حد خاصی (معمولا 70 درجه سانتیگراد) بالاتر میرود، کنترلر برای جلوگیری از ذوب شدن قطعات، سرعت را به شدت کاهش میدهد. اگر هنگام کپی کردن فایل ناگهان سرعت از 2000 مگابایت به 100 مگابایت سقوط میکند، احتمالا درایو شما تب کرده است! ادامه کار در این دما، مرگ درایو را تضمین میکند.
عادت بد چیست؟ نصب کردن SSDهای پرسرعت M.2 در لپتاپهای باریک بدون پد حرارتی، یا در کیسهای کامپیوتر بدون جریان هوا مناسب.
- راهکار: نرمافزار HWMonitor را نصب کنید و دمای SSD را چک کنید. دمای ایدهآل باید زیر 50 درجه باشد و در فشار کاری نهایتا به 60 تا 65 برسد. اگر کامپیوتر دسکتاپ دارید، حتما برای SSD خود یک هیتسینک (Heatsink) ارزانقیمت تهیه کنید. تأثیر آن در عمر درایو شگفتانگیز است.
3- تنظیمات غلط نرمافزاری (و اشتباه بزرگ دیفرگ)
سیستمعاملهای مدرن (ویندوز 10 و 11) هوشمند هستند، اما برخی تنظیمات پیشفرض یا عادتهای قدیمی کاربران میتوانند مضر باشند.
ایندکس کردن (Indexing): ویندوز به طور مداوم فایلها را بررسی میکند تا وقتی چیزی را جستجو میکنید، سریع پیدا شود. این یعنی نوشتن و خواندن مداوم. اگر درایوی دارید که فقط آرشیو فیلم یا بازی است، نیازی به ایندکس شدن ندارد.
- راهکار: روی درایو راست کلیک کنید، Properties را بزنید و تیک گزینه Allow files on this drive to have contents indexed را بردارید.
هایبرنت (Hibernation): وقتی کامپیوتر را Hibernate میکنید، ویندوز تمام اطلاعات موجود در رم (RAM) را روی SSD مینویسد تا سیستم خاموش شود. اگر 32 گیگابایت رم دارید و روزی دو بار سیستم را هایبرنت میکنید، یعنی روزانه 64 گیگابایت از عمر SSD خود را بیدلیل مصرف میکنید!
- راهکار: اگر سیستم SSD دارد، بوت شدن آن چند ثانیه بیشتر طول نمیکشد. پس بهتر است هایبرنت را غیرفعال کنید و از Shut Down یا Sleep استفاده کنید.
اشتباه بزرگ Defragment: در دوران هارد دیسکها، دیفرگ کردن باعث مرتب شدن اطلاعات و افزایش سرعت میشد. اما انجام Defrag روی SSD مثل سم است! این کار گیگابایتها اطلاعات را بیدلیل جابجا میکند و سیکلهای نوشتن (P/E Cycles) را هدر میدهد. ویندوز معمولا هوشمند است و برای SSD به جای Defrag از دستور TRIM استفاده میکند، اما چک کنید که مبادا نرمافزارهای بهینهسازی شخص ثالث (Optimizerها) به اشتباه درایو شما را دیفرگ کنند.
توصیه نهایی: قانون 10 درصد
یک قانون نانوشته اما مهم در دنیای SSD وجود دارد: هرگز درایو را تا خرخره پر نکنید. مکانیزم SSD به گونهای است که برای نوشتن اطلاعات جدید، نیاز به فضای خالی برای جابجایی اطلاعات موقت دارد. وقتی درایو کاملا پر باشد، برای نوشتن یک فایل کوچک، باید چندین عملیات اضافی انجام دهد (Write Amplification) که فشار وحشتناکی به کنترلر و سلولها میآورد. همیشه سعی کنید 10 تا 20 درصد از فضای SSD خود را خالی نگه دارید. این کار هم سرعت را تضمین میکند و هم عمر درایو را افزایش میدهد.
